صفحه اصلی درباره ما::ارتباط با ما
.
 
Skip Navigation Links
.
امکان عضويت براي تمام مخاطبان به عنوان خبرنگار افتخاري در سايت باشگاه خبرنگاران افتخاري آريا فراهم شد. خوانندگان محترم خبرگزاري آريا مي توانند با عضويت در باشگاه خبرنگاران افتخاري خبرگزاري آريا، اخبار خود را براي ما ارسال نمايند تا پس از بررسي و تاييد به نام ارسال کننده در سايت باشگاه منتشر شود.
متن مقاله

رسالت يک رسانه خبري در مقابله با شايعه
نویسنده: عليرضا تاجريان
مترجم:
ارسال کننده: عليرضا تاجريان
9 آبان 1395
اشاره: شايعه سلاح هولناکي است که روحيه افراد يک جامعه را از بين مي برد و فکر آنها را فلج مي کند. شايعه همانند خنجر مسمومي است که با استفاده از پست ترين صفات بشري مانند بزدلي و پستي، بر پشت بيگناهان فرود مي آيد و غالباً اين سلاح، موجوديت جامعه و اصول تمدن را مورد حمله قرار مي دهد.
اين شايعه است که باعث مي شود برخي از کوردلان و نااهلان در شرف و قداست «مريم مقدس» و در مسيح ايجاد شک کنند، اين شايعه است که باعث مي شود يوسف را سالها در زندان عزيز مصر، نگه دارند، اين شايعه است که باعث مي شود سقراط را به اتهام اين که او اخلاق جوانها را در آتن فاسد مي کند، به قتل رسانند و…
آري شايعه است که باعث مي شود به پاکترين انسانها نيز صدمه وارد شود بنابراين ضروري است که با تعريف شايعه، انواع شايعه، چگونگي انتشار شايعه و راههاي مقابله با شايعه بيشتر آشنا شويم. لذا در اين نوشتار سعي داريم در حد بضاعت خود به اين امر مهم بپردازيم، اميد است که ما رسالت رسانه اي خويش را در اين عرصه به خوبي انجام داده باشيم.

تعريف شايعه
«گردن آلپورت» و «لئوپستمن» در کتاب «روانشناسي شايعه»، اين گونه شايعه را تعريف مي کنند: «شايعه اصطلاحي است که به نظري عيني و معين اطلاق مي شود، نظري که مطرح شده است تا شنونده به آن اعتقاد پيدا کند. شايعه به طور معمول از طريق صحبت از شخصي به شخص ديگر منتقل مي شود، بدون اينکه اين امر نيازمند سطحي بالا از برهان و دليل باشد.»
از تعريف بالا چنين بر مي آيد که شايعه، خبر يا اطلاعات تاييد نشده اي است که مورد توجه گروه يا جمعيت خاصي بوه و براي ايجاد باور نزد ديگران معمولاً از فردي به فرد ديگر به طور شفاهي بدون هيچ گونه اطمينان و دليل و مدرک کافي انتقال مي يابد.
نکته اي که از تعريف بالا مي توان دريافت اين است که بين «شايعه» و «خبر» تفاوت عمده اي وجود دارد؛ خبر، بر برهان و دليل قاطع تکيه دارد، اما برهان شايعه، برهاني رنگ باخته و غيرواضح است. به عنوان مثال در برخي از روزنامه ها و سايت هاي خبري امروزه شاهد آن هستيم که ستون هايي تحت عنوان «شنيده هاي …»، «اخبار ويژه…»، « گفته مي شود…» و… در نظر گرفته شده است که اگر به مطالب اين بخش ها توجه کنيم، بيشتر با اين عبارات برخورد خواهيم کرد؛ «آنها مي گويند…»، «از يک منبع موثق شنيده ايم که…»، «اخبار دقيقي داريم مبني بر اينکه…»، «باخبر شديم که…»، «آقاي (م) يا خانم (ج)…» و … اگر به مطالب اين بخش ها توجه داشته باشيم مي توانيم به تفاوت اساسي بين خبر و شايعه پي ببريم. چنان که گفتيم خبر بر برهان و دليل قاطع تکيه دارد اما شايعه بدون هيچ دليل و مدرکي انتقال مي يابد.
شرط اساسي که براي شايعه پردازي وجود دارد، اهميت پيشامد يا شخصي که در شايعه مطرح شده و همچنين ضرورت وجود ابهامي که شايعه را فرا گرفته است، بعلاوه انگيزه هاي رواني که سبب پيدايش شايعه و رواج آن مي گردد، است؛ يعني شايعه زماني رواج مي يابد که موضوع آن براي کسي که آن را گوش مي دهد و منتشر مي سازد، داراي اهميت باشد، يا اينکه در مورد موضوع مورد نظر خبرهاي صريح پخش نشده باشد و خبرهاي مربوط به آن مبهم باشد و اين ابهام زماني بوجود مي آيد که خبر به صورت تحريف دريافت شود، يا به فرد خبرهاي متضادي برسد يا فرد از فهم اين گونه خبرها عاجز باشد. بنابراين مي توانيم بگويم که شدت شايعه به اهميت موضوع و ابهام آن بستگي دارد.

انواع شايعه
در کتاب جنگ رواني، صلاح نصر نويسنده اين کتاب، به طبقه بندي«بيساو»  که شايعه ها را از مقياس زمان به سه دسته تقسيم کرده است، اشاره دارد:
1- شايعه خزنده
اين شايعه اي است که به کندي گسترش مي يابد و مردم آن را به طور مخفيانه براي هم منتقل مي کنند تا سرانجام همه از آن آگاه مي شوند. نمونه بارز اين شايعات داستانهاي جعلي و خصمانه اي است که از سوي دشمنان اين نظام و منافقين کوردل عليه رجال دولتي، به منظور کاهش محبوبيت آنان در بين مردم، پخش مي گردد و يا داستانهاي جعلي که براي سد کردن هر گونه پيشرفت اقتصادي، سياسي و يا اجتماعي رواج مي يابند.
امروزه متاسفانه شاهد آن هستيم که برخي از سايت هاي خبري نيز به ايجاد اين گونه شايعات، يعني شايعات خزنده دامن مي زنند؛ به عنوان مثال برخي از سايت هاي خبري در زمان انتخابات رياست جمهوري و بعد از آن، روي به اين گونه شايعات آوردند و هر روز در خروجي اين سايت هاي خبري، شايعات و اخبار کذب در مورد رجال دولتي، ديده مي شد که تا مدتها در جامعه اين شايعات رواج داشت و متاسفانه باعث برخي نااميدي ها از اين افراد مي شد. اين شايعات در حکم افعي خالداري مي تواند باشد که سم خود را در تمامي بخش هاي کشور منتشر مي سازد و در صورتي که اگر افراد جامعه در مقابله با اين شايعات آماده و متحد نباشد و آن را به شدت و قدرت دفع نکنند، روحيه ملي آنها از بين خواهد رفت و عملاً پيشرفت جامعه متوقف خواهد شد و افراد جامعه به درگيري و بحران در جامعه دامن خواهند زد.
2- شايعه خشونت بار
اين شايعات مانند آتش جهنم گسترش مي يابد و گروه بسيار بزرگي را در کوتاه زماني در خود فرو مي برد. اين گروه از شايعات به احساسات پرجوش افراد، مانند ترس، خشم و شادي ناگهاني تکيه مي کند. شايعاتي در مورد حوادث، فاجعه ها، يا پيروزيهاي خيره کننده و شکست در زمان جنگ، در اين گروه قرار مي گيرند.
3- شايعات فرو شونده
اين نوع شايعات، شامل آنهايي مي شوند که در آغاز امر رواج مي يابند، سپس به عمق فرو مي روند تا هر زمان که شرايط بروز مجدد آنها فراهم شد، آشکار گردند.

چگونه شايعه انتشار مي يابد؟
بايد توجه داشت که افراد هر جامعه اي در هر زماني آماده پذيرش شايعه هستند چرا که وقت آن را ندارند که در مورد آنچه مي شنوند، تحقيق و بررسي کنند و آن را با معيار درستي تطبيق دهند و از سوي ديگر شايعات جو ابهام را در جامعه به وجود مي آورد که پذيرش آن را براي افراد آن جامعه امکان پذير مي نمايد.
مرحله اول ايجاد شايعه را مي توانيم مرحله «توليد شايعه» و يا « شايعه سازي» بدانيم؛ در اين مرحله يک منبع و سرچشمه اصلي يک خبر ساختگي را در بين افراد جامعه منتشر مي کند. در مرحله اول شايعه سازي بايد به سه عامل اصلي «آماده سازي ذهن»، «شدت شايعه» و «جذب شايعه» توجه داشت.
براي آنکه شايعه توليد و انتشار يابد، بايد در اقدام نخست ذهن افراد جامعه را آماده پذيرش شايعه کرد براي اين منظور شخصي که شايعه سازي مي کند در شايعات خود مقدار محدودي از جزئيات مهم را که ذهن افراد آماده پذيرش آن است، انتخاب و تکرار مي کند و بخش عمده اي از مطالب مربوط را خذف کرده و محتواي پيام را تغيير مي دهد.
در اقدام دوم شايعه ساز، به «شدت شايعه» توجه دارد؛ يعني مي کوشد تا شايعه را به صورت حادتري درآورد که براي اين منظور برخي جزئيات و تفاصيل اندک را از موضوع شايعه مي گيرد و بر تکرار آن تاکيد فراوان دارد.
در اقدام سوم ، شايعه ساز به عامل سوم يعني «جذب شايعه» توجه دارد؛ يعني شايعه پرداز، به انگيزه هاي افراد جامعه و سطح ارزشهاي جامعه توجه دارد و چنان که محيط را آماده جذب پيش بيني کند، اقدام به انتشار شايعه خواهد کرد.
مرحله دوم ايجاد شايعه «ايجاد حساسيت در افراد جامعه» است. بعد از آنکه شايعه ساز، شايعه مورد نظر خود در بين افراد جامعه منتشر کرد، افراد جامعه به شايعه حساسيت نشان مي دهند و بعضاً با علاقه، کنجکاوي و حس جستجوگري، آمادگي رواني خود را براي دريافت و انتقال شايعات ديگر در همين زمينه پيدا مي کنند.
افراد جامعه در اين مرحله به باور شايعه تمايل پيدا مي کنند و در گوش کردن و در نقل شايعه احساس رضايت مي نمايند که اين امر به افزايش نيروي شايعه کمک مي کند در اين مرحله شايعه ساز به اين نکته توجه دارد که شايعاتي مي تواند در افراد جامعه حساسيت ايجاد کند که با ترسها و ترديدهايي که هر شخصي با ساير افراد جامعه در آنها شريک است، هماهنگ باشد.
مرحله سوم ايجاد شايعه «ارزيابي شايعه» است. در اين مرحله شايعه پرداز به طور محسوس و نامحسوس به ارزيابي شايعه در بين افراد جامعه مي پردازد و افرادي که شخصيت ساده انديش، زودباور و عجول دارند، را پيدا کرده و براي مرحله بعدي شايعه پردازي در نظر مي گيرد.
مرحله چهارم شايعه پردازي، مرحله «اشاعه شايعه» است. در اين مرحله شايعه ساز، به افرادي که در مرحله قبل انتخاب کرده است، کمک مي کند تا شايعه را براي افراد ديگر جامعه تکرار کنند و هر چقدر اين تکرارها بيشتر شود، شايعه اشاعه بيشتري خواهد داشت.
از آنچه گفتيم مي توان نتيجه گرفت؛ از آنجايي که شايعه با يک ويژگي تحريک آميز بروز مي کند، کساني که شايعه را رواج مي دهند و مي سازند بيشترين کوشش خود را در زمينه ترکيب و ساخت شايعه به خرج مي دهند، تا به شکلي درآيد که رواج و انتشار آن امکان پذير گردد، براي اين منظور از زمينه هايي در ذهن مردم مانند ترس، شک، آرزوها و روياهاي بيداري و هر آنچه مانند اين موارد که افراد نمي توانند درباره آن مستقيماً صحبت نمايند يا آشکارا آن را بيان کنند، استفاده مي برند.
نکته مهم ديگر در مورد شايعه اين است که شايعه وقتي آغاز مي شود که خبري وجود نداشته باشد، ولي در عين حال با زياد شدن اخبار، شايعات نيز قوت مي گيرد، بنابراين ضروري است که افراد جامعه را در جريان دقيق ترين اخبار قرار دهيم و اين کار را بايد با سرعت و به طور کامل به انجام برسانيم تا افراد جامعه در مورد حوادثي که در اطرافشان مي گذرد و بر زندگي آنها تاثير مي گذارد، مطلع باشند تا آمادگي پذيرش شايعات را نداشته باشند و توجه داشته باشيم که در اموري که در زندگي افراد جامعه از اهميت زيادي برخوردار است، اخبار را به صورت کاملاً روشن و شفاف در اختيار آنها قرار دهيم و از هر گونه تناقض و ابهام در اين اخبار اجتناب کنيم که هر گونه تناقض و يا ابهام در خبر، به شايعه پردازي دامن خواهد زد.

چگونه در مقابل شايعه مقاومت و بر آن غلبه کنيم؟
بايد توجه داشت که همه ما، به عنوان عضوي از پيکره اجتماع اين وظيفه خطير را بر عهده داريم که از شايعه و شايعه سازي جلوگيري کنيم چرا که اگر روزي عضوي از اعضاي اين پيکره واحد آسيب ببيند و در تيررس قرار داشته باشد، هر کدام از ما به نحويي از اين آسيب ها مصون نخواهيم بود. بنابراين ضروري است که به نکات و اصولي که براي غلبه بر شايعات در ادامه مي آيد، توجه کنيم تا بتوانيم در مقابل شايعه مقاومت و بر آن غلبه کنيم:
1- يک رسانه خبري، بايد رسالت خبري خود را به بهترين نحو ممکن انجام دهد، اما نبايد خبر را چنان دگرگونه جلوه دهد و عقايد شخصي و سياست هاي خبري خود را در آن دخيل سازد که همين اخبار خميرمايه شايعه گردد. در واقع بايد رسانه هاي خبري براي خود «خط قرمز خبري» داشته باشند.
2- اگر رسانه هاي خبري، رسالت خبري خود را با صداقت تمام به انجام رسانند در اين صورت افراد جامعه بايد به اظهارات رسمي و اخباري که از سوي رسانه هاي خبري معتبر داخل کشور انتشار مي يابد، ايمان و اطمينان داشته باشند، چرا که زماني که توده مردم اطمينان خود را به اين اظهارات و اخبار از دست بدهند، شايعات انتشار خواهند يافت.
3- بعد از انتشار اخبار رسمي و واقعيات، مطبوعات، راديو و تلويزيون به انتشار هر چه وسيع تر اين اخبار و واقعيات کمک کند و تفاصيلي که در اين ميان مطرح مي شود، و ممکن است افراد سودجو و فرصت طلب از آنها براي شايعه پردازي استفاده کنند، خذف کرده و حقايق را به اطلاع عموم مردم برسانند.
4) تقويت سطح فرهنگي جامعه نيز کمک خواهد کرد تا افراد جامعه به اخبار موثق و دقيق دسترسي داشته باشند و خود شايعات را از اخبار درست تشخيص دهند چرا که وقتي افراد جامعه شايعه را در هنگامي که با آن روبرو مي شوند، نشناسند و زماني که از باور کردن شايعه به دليل شايعه بودنش پرهيز ننمايند، مي توان استنباط کرد که افراد آن جامعه در برابر شايعات به مرحله آگاهي نرسيده است و در برابر آن مصونيت نيافته است و اين مي طلبد که در اين عرصه کارهاي بسيار وسيع انجام گيرد تا افراد جامعه از عوارض منفي شايعه آگاه شوند. براي اين منظور مي توانيم از آموزش هاي رسانه اي، کتب، مقالات، برنامه هاي تلويزيوني و… استفاده کنيم.
5) در ارسال اخبار، بايد رسانه هاي خبري به اين امر مهم توجه داشته باشند که يکي از عوامل اصلي شايعه پردازي، «اهميت موضوع» و «ابهام در موضوع» است، بنابراين ضروري است که رسانه هاي خبري، از هر گونه ابهامي در ارسال اخبار به سوي مخاطبان پرهيز کنند و به بيان واقعيات به همراه شفاف سازي موضوع بپردازند.
6) بايد توجه داشت که هميشه سانسور خبري، و افراط و تفريط در اين امر نتيجه بخش نبوده و اغلب نتيجه معکوس به همراه دارد، بنابراين ضروري است که خبرنگاران و سردبيران محترم رسانه هاي خبري تا حد ممکن از افراط و تفريط در سانسور خبري اجتناب ورزند.
7) گاهاً ديده مي شود که ايجاد يک مشغوليت خاص ذهني و فکري و همچنين اشغال بيش از حد معقول براي اکثريت افراد جامعه خود عامل انتشار شايعه خواهد گشت چرا که در اين وضعيت برخي از افراد جامعه اميالي را مخفيانه در خود خواهند پروراند و عوامل ناراحتي و اضطراب را به ذهن خود راه خواهند داد که اين امر سبب خواهد شد اين افراد به حدس و گمان بپردازند و در دستبرد شايعات قرار گيرند. بنابراين ضروري است که به اين نکته مهم نيز توجه اساسي داشته باشيم.
8) به جرات مي توان گفت که در اشاعه شايعات، به خصوص شايعات هجومي مسموم، افراد دشمن در ترويج آن نقش اول و اصلي را بازي مي کنند بنابراين مي توان با پرده برداشتن از تبليغات دشمن و با مبارزه با مروجان شايعات، از اشاعه شايعه در جامعه توسط اين افراد جلوگيري کرد.
9) آموزش هاي ويژه براي آشنايي روزنامه نگاران، خبرنگاران، سردبيران رسانه ها و مطبوعات و ساير رسانه هاي خبري با شايعه، انواع شايعه و شيوه هاي مقابله با آن، مي تواند به اين افراد کمک کرده تا در حالي که رسالت خبري خود را انجام مي دهند، به تشخيص شايعه و شايعه سازان پرداخته و با آنها مقابله کنند. براي موفقيت بيشتر در اين امر مي توانيم ستادها يا سرويس هاي ويژه اي براي تشخيص شايعات و کنترل و بررسي مستمر و سنجيده اخبار در داخل اين رسانه هاي خبري تشکيل دهيم.
10) اگر يک رسانه اي به هر دليلي، آگاهانه و يا ناآگاهانه به اشاعه شايعه مي پردازد بر ديگر رسانه هاي خبري است که از انتشار اخبار اين رسانه اجتناب کنند، نه اينکه به نقل از آن رسانه خبري، همان شايعات را تکرار کرده و به اشاعه هر چه بيشتر شايعات کمک کنند.
11) دولت و دستگاه هاي اجرايي اين وظيفه خطير را برعهده دارند که با هر رسانه اي که به شايعات دامن مي زند، برخورد جدي داشته باشند و هيچ استثنايي براي اين رسانه هاي خبري قائل نشوند. متاسفانه امروز بيشتر شايعات مربوط به سايت هاي خبري شخصي است که هيچ گونه کنترل و نظارتي بر روي اين سايت ها وجود ندارد.
12) اعتماد به دستگاه حاکمه از رياست دولت مجريه گرفته تا کوچکترين مامور دولتي مسئله اي اساسي در مقاومت در برابر شايعات به شمار مي رود؛ در صورتي که مردم به مسئولين نظام و دولتمردان نظام مقدس جمهوري اسلامي اعتماد داشته باشند، نظارت بر انتشار اخبار و کمبود اطلاعات را خواهند پذيرفت و شايعاتي را هم که خواهند شنيد، دروغ و نادرست به شمار خواهند آورد و به اين آگاهي خواهند رسيد که اگر دستگاه هاي دولتي بر انتشار اخبار نظارت دارد و اطلاعات کمي در اختيار آنها قرار مي گيرد به دليل اين است که دشمنان نظام از اين اطلاعات براي ضربه زدن به اين نظام سوء استفاده نکنند. بنابراين بر مسئولين اجرايي نظام، و مديران پست هاي کليدي دولت به ويژه سخنگويان هيات دولت، مجلس و ساير قواي اجرايي کشور است که به بيان حقايق در سخنراني ها و مصاحبه هاي خود بپردازند تا اعتماد افراد جامعه را به دست آورند.
به ياد داشته باشيم که مي توانيم با تقويت اراده و ايمان ديني، پرهيز از دروغ، تهمت و افترا، کم گويي و گزيده گويي (کم گوي و گزيده گوي چون در)، و با فراهم کردن توليد و اشتغال براي مردم به مقاومت در برابر شايعات ادامه دهيم و  بر شايعات غلبه داشته باشيم.


نام نظردهنده:
پست الکترونیک:
متن نظر: *
نظرات شما:
1

سایر مقاله های ارسالی:
9 آبان 1395 رسانه براي دگرگون کردن جهان، من رسانه ها را مي خواهم!
9 آبان 1395 مديريت مديريت جنگ رسانه اي در دهکده جهاني
30 شهريور 1393 اجتماعي شاهکار ارتباط سازنده
19 شهريور 1393 اجتماعي زنان در برابر اخبار بد آسيب پذيرتر يا مردان؟
11 شهريور 1393 خواندني ها عبور از مشکلات با اراده قوي
6 مرداد 1392 فرهنگي شب قدر؛ شب وصل
18 بهمن 1391 مديريت مديريت جنگ رسانه اي در دهکده جهاني
31 تير 1391 فرهنگي سلام بر رمضان، ماه ميهماني خدا
16 خرداد 1391 فرهنگي علي (ع)؛ خورشيد هميشه تابان تاريخ
16 خرداد 1391 سياسي قيام 15 خرداد، گوياي يک واقعيت
14 فروردين 1391 سياسي 12 فروردين؛ انعکاسي روشن از دمکراسي واقعي
4 بهمن 1390 فرهنگي سيماي مهربان ترين فرشته خاکي در کلام الهي
4 بهمن 1390 فرهنگي ولايت عشق
3 بهمن 1390 فرهنگي در مکتب آخرين رسول الهي
22 دي 1390 فرهنگي کدامين برگ دفتر عشق حسيني را ورق بزنيم؟
26 مرداد 1389 انديشه قرار با خدا
26 مرداد 1389 فرهنگي سلام بر رمضان، ماه ميهماني خدا
6 مرداد 1389 فرهنگي واقعي/ ملاقات با تشنه راه حقيقت در قطار تهران- مشهد
20 تير 1389 اجتماعي معادلات عشق/ با چه کسي زندگي کنيم؟
12 خرداد 1389 اجتماعي داستاني بسيار زيبا از رويش يک عشق/ دختري با يک گل سرخ
1 2 3 4 5 6 7
Copyright © 2004-2008 Arya Youth Analysts Clup, All rights reserved.