صفحه اصلی درباره ما::ارتباط با ما
.
 
Skip Navigation Links
.
امکان عضويت براي تمام مخاطبان به عنوان خبرنگار افتخاري در سايت باشگاه خبرنگاران افتخاري آريا فراهم شد. خوانندگان محترم خبرگزاري آريا مي توانند با عضويت در باشگاه خبرنگاران افتخاري خبرگزاري آريا، اخبار خود را براي ما ارسال نمايند تا پس از بررسي و تاييد به نام ارسال کننده در سايت باشگاه منتشر شود.
متن مقاله

انتقادات و پيشنهادات دکتر ناصر مهدوي/گفتمان اعتدال؛ از ارسطو تا روحاني
نویسنده: دکتر ناصر مهدوي
مترجم:
ارسال کننده: انتخاب سردبير
2 آذر 1394
 سابقه فراگير شدن واژه اعتدال به زمان انتخابات رياست جمهوري بازمي‌گردد زمانيکه حسن روحاني هدف خود را نهادينه کردن روش اعتدال در مديريت کشور و دوري از تندروي در عرصه مديريت عنوان کرد تا کشور کمتر متحمل هزينه شود. به محض پيروزي روحاني اين واژه به عنوان يک گفتمان حاکم به کار گرفته شد. ناصر مهدوي عضو هيات علمي دانشگاه آزاد بر اين باور است که اعتدال گفتمان نيست.

*با توجه به اينکه اعتدال در حال حاضر گفتمان غالب جامعه محسوب مي‌شود چه سابقه‌اي را مي‌توان براي آن ذکر کرد؟

مفهوم اعتدال بصورت فني و فلسفي نخستين بار در آثار و انديشه اخلاقي ارسطو يافت شده است. اين فيلسوف بزرگ يوناني به مدت 20 سال شاگرد افلاطون بود و تحت تأثير نظريه عدالت استاد خويش و براي تعيين ملاک خوب و بد نظريه اعتدال را ابداع کرد. افلاطون با مبنا قرار دادن قواي نفس انسان در پي ارائه نظريه عدالت بود. به اين ترتيب که با طبقه بندي کردن قواي نفس به قوه شهويه (که عهده دار تأمين نيازهاي اوليه انسان است) قوه قهريه (که مأموريت دفاع از حريم وجودي انسان وسلامت ظاهري آن را بر عهده دارد) و قوه خرد و انديشه که تدبير و تفسير حيات آدمي را سامان مي‌بخشد، نتيجه گرفت که جامعه بايد با الگو قرار دادن قواي نفساني انسان، تن به چنين طبقه بندي بدهد.

*طبقه بندي جامعه در تفکرات افلاطون ديده مي‌شود به نظر شما اين تقسيم بندي چه مشکلي را در ذات خود دارد؟

 از نگاه افلاطون سه طبقه بايد در هر جامعه اي فعاليت کند تا زمينه سلامت و سعادت همگاني را فراهم شود.
1)- طبقه کشاورزان، تجار و صنعتگران هستند که مانند قوه شهويه مسئوليت تأمين نيازهاي اوليه جامعه را برعهده دارند. اين طبقه جز لايه زيرين طبقات اجتماعي محسوب مي‌شود.
2)- سلحشوران و پاسداران که هستند که نگهبانان جامعه بوده و حافظ مال و امنيت و مردمان وشهروندان هستند. اين افراد در ميانه جدول زندگي دولت شهر حضور دارند. و بالاخره در رأس جامعه حکيمان و فيلسوفان حاضرند که نقش آن‌ها مديريت صحيح و رهبري منصفانه جامعه است. با اين طبقه بندي افلاطون معتقد است که عدالت يک مفهوم ذات اضافي است که از تناسب‌ها و هارموني و هماهنگي بين اين اصناف سه گانه جامعه بدست مي‌آيد. يعني وقتي تجار به وظايف خود عمل کنند و در ساير امور مداخله نکنند يا سلحشوران به فکر تأمين امنيت بوده و فکر خود را به هيچگونه حاشيه اي مبتلا نسازند. بالاخره امکان تدبير به فيلسوفان و حکيماني که جامعه را اداره مي‌کنند سپرده مي‌شود. از چنين تناسبي عدالت برمي‌خيزد. در اين صورت جامعه رو به سعادت همگاني مي‌آورد. عدالت نه برابري بين افراد که هماهنگي بين طبقات مختلف اجتماعي است. اگرچه برخي از فيلسوفان بزرگ قرن بيستم اعتقاد دارند که مدل عدالت افلاطوني صورت پنهاني از يک ديکتاتوري نخبگاني است.

*ارسطو با چه رويکردي نظريه اعتدال را مطرح کرد؟

شاگرد افلاطون يعني جناب ارسطو تحت تأثير انسان شناسي استاد خود نظريه اعتدال را بر تبيين ايده اخلاقي تأسيس کرد. از نگاه افلاطون عدالت دروني قواي نفساني انسان هنگامي رخ مي‌دهد که بين قوه شهويه، قهريه و عاقله همکاري و تناسب برقرار شود. هر يک مرز خود را شناخته و از حريم خويش خارج نشود. آنچه در بسط اين نظريه از جناب ارسطو بيان شد اين بود که قوه شهويه مي‌تواند تناسب روحي آدمي را به هم بريزد و آن هنگامي است که يا از حد خود تجاوز کرده يا در تأمين نيازها به جانب افراط رود. که البته موجب فرو ريختن حريم عفت و پاکيزگي جان مي‌شود. (مثل يک انسان شکمباره و يا حريص و پر خواه) يا در انجام وظايف خود در تأمين نيازهاي نفساني کوتاهي کرده و آدمي را دچار اضطراب مي‌سازد يا اينکه به جانب افراط درغلتيده است (حالتي که به آن خمودي و کسالت مي‌گويند)


فضيلت هنگامي است که آدمي قوه شهوت خود را به گونه‌اي تربيت کند و آن را با عقل مديريت کند که به جانب افراط و نه تفريط نغلتد بلکه مرز حد و تعادل خويش را حفظ کند. به طور مثال عفت حد وسط مرز اعتدالي بين بسيار خواهي وهيچ نخواهي است که آدمي را به تعادل مي‌رساند. همين نسبت در مورد قوه قهريه يا غضبيه نيز ساري و جاري است. يعني کاربرد زياد غضب آدمي را به موجودي سرکش و تند خو تبديل مي‌کند. عدم کاربرد صحيح و به موقع اين قوه او را به موجودي زبون و ترسو و بي خاصيت تغيير مي‌دهد. براي عبور از هر دو جانب اين جاده، آنچه فضيلت است اين مي‌باشد که حد وسط بي باکي و ترسويي رعايت شود که هما شجاعت است. يعني رسيدن به مرز شجاعت که فضيلت بوده و آدمي در اين موقعيت از تعادل و اعتدال برخوردار است.


اگرچه ارسطو با همين مدل اخلاقي خود به تبيين فلسفه سياسي روي آورد، ولي نسبت به فلسفه وفاداراتر ماند و نظريه اخلاقي ارسطو با عنوان فضيلت اخلاق يا تئوري اعتدال بعنوان يک ايده و گفتمان مهم اخلاقي در ميان ساير نظريه‌ها جايگاه خود را حفظ کرد. با تحليل جديدي که از اين نظريه ارئه شده است همچنان به عنوان يک تئوري مهم در ميان آرا استورات ميل و نظريه اخلاقي کانت مهم و قابل طرح است.

*به نظر شما دولتمردان در تببين نظريه اعتدال موفق بودند؟


 زماني فضاي سياسي و فرهنگي شاهد طرح فراگير و جدي اين نظريه بود که اعتدال به عنوان شعار انتخاباتي مطرح شد. اعتدال شعاري بود که از جانب آقاي حسن روحاني در فضاي انتخابات رياست جمهوري استفاده شد. بلافاصله چنان وانمود شد که گويا آنچه ايشان به عنوان اعتدال به کار مي‌برند اولاً يک گفتمان تازه‌اي است که در ميان ساير گفتمان‌ها مطرح شده است و ثانياً روشي است سياسي که در صورت عملي کردن آن مي‌توان کشتي زندگي مردم را به ساحلي آرام و خرم هدايت و بر معضلات زندگي مردم غلبه کرد. براي همين دولتمردان و نهادهاي فرهنگي وابسته بلافاصله اقدام به برپايي همايش‌هاي مختلف کردند تا اين ايده رئيس جمهور را تبيين فرهنگي کرده و بعنوان گفتمان جديد بلکه غالب فرهنگي و سياسي مطرح کنند.


به نظر مي‌رسد که دوستان نظريه پرداز دولتي چندان در اين امر توفيق نداشته و موفق نشده‌اند تا اعتدال را در ذهن و زبان جاري و فرهنگي امروزين ما به عنوان يک نظريه جدي سياسي مطرح کنند.

*به نظرشما مهم‌ترين دلايل اين ناکامي چه بود؟

به مهم‌ترين دلايل اين ناکامي مي‌توان اشاره کرد. 1)- از همان ابتداي حضور آقاي روحاني در عرصه سياسي به عنوان کانديداي رياست جمهوري آنچه ايشان را ترغيب کرده بود تا اين واژه را به کار ببرد انگيزه سياسي و اجتماعي بود نه انگيخته فکري و فرهنگي. يعني ايشان از تندروي و سرکشي برخي از گروه‌هاي سياسي جامعه نامطمئن وبه نوعي احساس ناآرامي مي‌کردند. معتقد بودند که با تندوري و خشونت طلبي آن‌ها نمي‌توان کار مملکت را به سامان رساند. براي مقابله با افراطي گرايي نظريه اعتدال را به کار مي‌بردند. ايشان هرگز در گفتگوهاي خود ادعا نکردند که بر سر اين مفهوم تأمل علمي و عقلاني کرده و بعد از پژوهش جمعي اين ايده را براي درمان دردهاي فضاي اجتماعي ايران انتخاب کرده‌اند. يعني مفهوم اعتدال در ذهن و زبان رئيس جمهور نوعي مقابله با افراط گرايي بود نه يک ايده منسجمي که پيش‌تر با دلايل عقلاني تبيين و توصيف شده باشد. در واقع احساس بود نه معرفت. زيرا يک نوشته علمي که نشان بدهد اين نظريه صرفاً يک حربه تبليغاتي و انتخاباتي براي عبور از بحران نبوده و قبلاً ايده سازي شده است از سوي رياست جمهوري و هيچ نهاد فرهنگي ديگر منتشر نشده است. غير از همايشي که در سال 93 و به همت کتابخانه ملي بعد از طرح نظريه اعتدال و بدون هيچ نظريه مهمي که بتوان به عنوان ايده جدي در حوزه معرفت به کار برد، برگزار شد. اين همايش بيشتر نمايش مقالات سفارشي بود تا يک همايش بزرگ ملي و فرهنگي.


براي همين اصل اعتدال پس از انتخابات رياست جمهوري به يک گفتمان تبديل نشد. زيرا از هيچ پشتوانه فکري، فلسفي و فرهنگي نيرومندي برخوردار نبوده و نيست. شايد چون ايده سازان هر جامعه اي معمولاً اهل تفکر و انديشه آن جامعه هستند و همواره روشنفکران پيش قراول گفتمان سازي هر جامعه اي هستند و چنين نشد. به همين دليل پس از انتخابات مفهوم اعتدال به عنوان يک ايده غالب از سوي جماعت روشنفکري طرح و حمايت نشد.

*به نظر شما چه کاستي‌هايي موجب شد تا اين نظريه در عمل با موفقيت همراه نشود؟

کاستي‌هايي بسياري در اين نظريه مشاهده مي‌شود. که اجازه نمي‌داد تا به عنوان يک فکر جدي آنهم روشي براي سامان بخشيدن به امور سياسي مطرح شود. همچنين اعتدال به عنوان يک روش سياسي و مدلي جهت تدبير امور چندان موفق نبوده است. زيرا مشکلات طرح اين نظريه براي مردم خصوصاً نخبگان و تحصيلکردگان فکري و فرهنگي در برخي از مواقع نااميد کننده و زيانبار بود. اين نکته را مدنظر قرار بدهيد که ايران کشوري است که واژه‌هاي به کار رفته از سوي دولتمردان؛ تفسير شده و از طريق قدرتي که در کف دارند به مردم تحميل مي‌شود. از همان ابتداي به کار بردن مفهوم اعتدال اين خطر وجود داشت که دولت خود را معيار عقلانيت و حقانيت دانسته و با مرکز ثقل قرار دادن خود در حد وسط اصلي، گروه‌هاي تندرو و بداخلاق سرکوبگر را افراطي و دانشجويان و متفکران منتقد را اهل تفريط بداند. در اين صورت دولت به نام اعتدال سعي مي‌کند تا هر دو سوي ماجرا يعني افراط و تفريط عبور کند. ولي محاسبه دولتمردان درست از آب درنيامد. با رفتار محافظه کارانه، افراد اصلي جناح تندور نه تنها سر جاي خود ننشستند بلکه برعکس از ضعف و عقب نشيني دولت سو استفاده کرده و گستاخانه در صحنه ماندند. عملاً از نيروهايي که در بسياري از نهادها، وزارتخانه‌ها و دانشگاه‌ها به کار گمارده بود تا حافظ منافع آن‌ها باشد دفاع تمام قد کردند و تاکنون خود را به دولت تحميل کرده‌اند. در اين ميان فقط آزاديخواهان و عدالت طلبان بودند که دولت تدبير و اميد آن‌ها را به نام اعتدال گرايي در محيط‌هاي سازماني، اداري، فرهنگي، آموزشي حذف کرده و عملاً خانه‌نشين کرد زيرا معيار اعتدال نه عقل جمعي، نه نقد علمي که فهم دولتمردان از اين واژه بود. واژه اي که از آن بجاي خدمت اندکي بوي خيانت آمد و سبب شد که دولت در تدبير امور و پيش بردن اهداف بزرگ خود چندان از حمايت صاحبنظران و اهل انديشه برخوردار نباشد و همين مشکلات مهم و قابل توجهي را براي دولتمردان فراهم کرد. نتيجه اينکه نظريه اعتدال نه گفتمان سياسي است و نه ايده اي مطلوب براي روش سياسي در اين جامعه. با مدنظر قرار داد اين موارد عملاً چه چيزي ازاين گفتمان باقي مي‌ماند؟

*شما چه راهکاري را براي برون رفت از اين موقعيت پيشنهاد مي‌دهيد؟

به نظر اينجانب آنچه دولت بايد به دنبال آن باشد اين است که همان گفتمان تدبير و اميد را در پيش بگيرد. بهتر است که مفهوم اعتدال را فقط به صورت يک موعظه اخلاقي براي همه گروه‌ها خصوصاً گروه‌هاي پر خواه زياده طلب بکار برند تا زمينه رفتار عقلاني و اخلاقي در جامعه گسترش پيدا کند. منظور من از موعظه اخلاقي، بازگشت به نظريه اعتدال ارسطو و تعيين ملاکي براي خوب و بد رفتار بلکه بعنوان يک فضيلت اخلاقي که در متون ديني و اسلامي ما هم از زبان اوليا گرانقدر ديني ذکر شده است که برخي از روي اشتباه آن را نظريه اعتدال ارسطو مي‌دانند، نيست. اما آنچه مهم است اين مي‌باشد که توصيه به رفتار معتدل و عقلاني پيش‌تر بايد به دولتمردان تذکر داده شود و به آن‌ها نهيب بزنند که در صورت عدم رفتار اخلاقي و کور کردن چشم مناسبات عادلانه، در محيط‌هاي اداري، سازماني، فرهنگي ممکن است که مردم از دل بستن به گره گشايي اين دولت نيز خدايي ناخواسته نااميد شوند. در اين صورت امکان سو استفاده از عواطف مردم رنج ديده، بدست همان تندروهاي بي اخلاق مي‌افتد که در دوران رياست جمهوري خود با غارت همه دارايي اين ملت موجب شدند تا راه رشد مردم مسدود شود که اگر اين فرايند ادامه مي‌يافت، کشور را با مديريت جهاني خود به سرزميني ويران‌تر از عراق و سوريه تبديل مي‌شد. راه خلاصي در مبارزه با افراط گرايي دفاع از حقوق و آزادي‌هاي مردمي و به رسميت شناختن نهادهاي دموکراتيک و مردمي است. آنچه اين سرزمين را از افراط و تفريط نجات داده و بستر رشد رفتار عقلاني را فراهم مي‌کند. اهميت به قدرت تأثير گذار مردم از طريق حمايت از شبکه‌هاي اجتماعي و توسعه سياسي و به رسميت شناختن نهادهاي مردمي است. هرچقدر مردم را از بازيگري در عرصه زندگي اجتماعي و فرهنگي عقب رانده و خودمان به جاي آن‌ها تصميم بگيريم ولو آنکه نام آن را اعتدال بگذاريم يک قدم بيشتر به انحطاط و از دست دادن فرصت‌ها نزديک شده‌ايم. بايد به کمک مردم، تدبير کرده و عاقلانه در دل آن‌ها بذر اميد را پرورش دهيم.

* منتشر شده در روزنامه آرمان


نام نظردهنده:
پست الکترونیک:
متن نظر: *
نظرات شما:
1

سایر مقاله های ارسالی:
9 آبان 1395 انديشه زندگي در حکم سلف سرويس است
2 آذر 1394 اجتماعي نوزادان معتاد در مجلس؛ روزانه چند معتاد در کشور متولد مي شود؟
2 آذر 1394 اجتماعي از دختران فراري و زنان در معرض خشونت تا کارتن خوابي با رنگ و بوي زنانه !
2 آذر 1394 اجتماعي معاون رئيس جمهور در امور زنان بيان کرد / حمايت از زنان براي استفاده از ظرفيت شرکت‌هاي دانش بنيان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از زهرا شجاعي/حوزه مردانه سياست و نقش زنان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از هادي خانيکي/نسبت نابرابر مهارت‌ها و جايگاه زنان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از شهيندخت مولاوردي /دولت اعتدال و اميد زنان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از ابوالفضل شکوري/زنان مديراني معتدل تر از مردان
2 آذر 1394 اجتماعي روايت جلودارزاده از دومين نمايشگاه نقش آفريني زنان در توسعه پايدار/نقش زن ايراني در خروج از رکود پررنگ مي‌شود
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از دکتر مرتضي دهقان‌نژاد/زنان متنفذ دربار صفوي
2 آذر 1394 اجتماعي احمدپورنجاتي در دومين همايش ملي اعتدال/جاي خالي تفاهم مفهومي واژه اعتدال در بخش انديشه‌ورز جامعه
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از سعيد معيدفر، جامعه شناس/تحقق مطالبات زنان در گرو به کارگيري اهرم‌هاي فشار
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از علي محمد حاضري/مشارکت سياسي بانوان مطالبه‌اي زودرس
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از غلامرضا انصاري/حذف زنان از عرصه مديريت، محصول توسعه نيافتگي
15 مهر 1393 اجتماعي چرخه خواب چيست و چقدر خواب کافي است؟
14 مهر 1393 خواندني ها خوشبختي چه رنگيه؟
13 مهر 1393 خواندني ها شکم چاق بيمارتان مي کند
12 مهر 1393 اقتصادي اشتباهاتي که جهان را درگير بحران کرد
9 مهر 1393 مديريت 10 مهارت ارتباطي که بايد کسب کنيم
7 مهر 1393 علمي مراقبت از اعضاي بويايي و شنوايي
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ...
Copyright © 2004-2008 Arya Youth Analysts Clup, All rights reserved.