صفحه اصلی درباره ما::ارتباط با ما
.
 
Skip Navigation Links
.
امکان عضويت براي تمام مخاطبان به عنوان خبرنگار افتخاري در سايت باشگاه خبرنگاران افتخاري آريا فراهم شد. خوانندگان محترم خبرگزاري آريا مي توانند با عضويت در باشگاه خبرنگاران افتخاري خبرگزاري آريا، اخبار خود را براي ما ارسال نمايند تا پس از بررسي و تاييد به نام ارسال کننده در سايت باشگاه منتشر شود.
متن مقاله

ايران و روسيه؛ ديپلماسي احتياط
نویسنده: مصطفي انتظاري هروي
مترجم:
ارسال کننده: انتخاب سردبير
18 خرداد 1393


روابط تهران و مسکو فراتر از مناسبات دو همسايه است

توافقنامه ژنو هر چند آخرين قرارداد مربوط به کشورمان است که پاي آن را هم ايران امضا کرده و هم روسيه، اما سابقه روابط تهران و مسکو قديمي تر از آن است که به چنين توافقنامه اي خلاصه شود.

عهدنامه کورکچاي در سال 1805ميلادي، معاهده گلستان در 1813، عهدنامه ترکمانچاي در 1828، پيمان آخال 1881، قرارداد سن پترزبورگ در 1907، قرارداد ايران و شوروي 1921 و کنفرانس تهران در 1943ميلادي، تنها بخشي از قراردادهاي منعقد شده ميان ايران و روسيه در تاريخ پرفراز و نشيب دو کشور همسايه است؛ معاهده ها و توافقاتي که گاه از سر جبر نظامي و مصلحت سياسي منعقد شد و گاه براي جبران گذشته و بهبود روابط دوجانبه مورد توجه قرار گرفت. حسن روحاني شايد با نگاهي به چنين پيشينه اي در روابط دوجانبه تهران با همسايه شمالي اش در ديدار چندي قبل خود با ولاديمير پوتين، همتاي روسي اش، دو کشور را داراي «تاريخي عميق» توصيف کرد. تاريخي فراتر از مناسبات سياسي ميان دو همسايه که البته مرور آن هميشه براي نخبگان سياسي در ايران لذتبخش نبوده، اما عبرت آموز است.

فراز و فرود ديپلماتيک روابط 2 همسايه

آنان که دستي در مطالعات تاريخي دارند، مي دانند شکل گيري روابط سياسي ايران با روسيه به دوره صفويه باز مي گردد؛ دوره اي که اين روابط متأثر از نقش آفريني همسايه پردردسر يعني عثماني بود. با اين حال روس ها در آن زمان بسان برخي ديگر از مقاطع، هرگاه که زمان را مناسب مي ديدند، براي امتيازگيري از ايران تلاش مي کردند و در اين راه حتي از تجاوز به شمال کشور در مقطع اضمحلال سلسله صفوي فروگذار نبودند. با اين حال نادرشاه افشار روس ها را از سرزمين هاي اشغالي کشورمان عقب راند و در دوره زنديه، تلاش هايي براي اتحاد سياسي ايران و روسيه عليه تجاوزهاي عثماني صورت گرفت، با اين وجود در دوره قاجار بار ديگر روس ها سياست خود را بر محور تجاوز به ايران با همان هدفي که پطر کبير در سر داشت اعمال کردند؛ دستيابي به آب هاي آزاد.

در همين دوره بود که پس از جنگ هايي ميان ايران و روسيه، بخش هاي گسترده اي از خاک ايران جدا شد و حتي روسيه و بريتانيا ايران را ميان خود تقسيم کردند و اين روابط تيره و تار ادامه داشت تا انقلاب اکتبر 1917ميلادي روسيه که حکومت کمونيستي را بر آن داشت با هدف جذب ايران به سوي ايده هاي مارکسيستي، از امتيازهايي که روسيه تزاري با فشار سياسي و نظامي کسب کرده بود، بگذرد. اين دست و دلبازي ها البته مانع از آن نشد که پهلوي دوم به جاي شرق، به سوي غرب تمايل پيدا نکند و متحد رقباي روسيه شود. اما اگر انقلاب اکتبر 1917 راهبرد نظاميگري روسيه در قبال همسايه جنوبي اش را تغيير داد، اين بار انقلاب 1979 ايران بود که به سرنگوني يکي از متحدان بلوک غرب در همسايگي روسيه انجاميد. با اين حال نظام برآمده از انقلاب اسلامي که پيش از شعار «نه غربي»، از «نه شرقي» نيز ياد مي کرد، هيچ گاه متحد تمام عيار اتحاد جماهير شوروي نشد. حمله شوروي به افغانستان و مخالفت ايران از يک سو، برخورد با رهبران حزب توده، تشکيلات نزديک به روس ها از سوي ديگر و بالاخره حمايت بلوک شرق از رژيم بعث عراق در جنگ تحميلي باعث شد تهران همواره فاصله خود را با همسايه شمالي اش حفظ کند.

اين فاصله موجب نشد امام خميني(ره) پيامي نصيحت گونه به رهبران شوروي ندهد، اما عمر حکومت حزب کمونيست بر شوروي شايد کوتاه تر از آن بود که تن به اصلاحاتي ساختاري در راستاي اين رهنمودها دهد.

نگاه به شرق

22سال قبل وقتي اتحاد جماهير شوروي فروپاشيد، نه تنها روابط تهران و مسکو را تحت تاثير قرار داد، بلکه تغيير نظام دوقطبي جهاني، جايگاه بين المللي کشوري را که ازجمله فعال ترين غيرمتعهدها بود دستخوش تغييراتي کرد. هرچند در نبود رقيبي براي ايالات متحده و متحدان غربي اش، سياست موازنه منفي که سال ها جايگاهي مهم در عرصه سياست خارجي ايران داشت کم اثر شد، اما اين باعث نشد تهران سياست نگاه به شرق را به عنوان يک راهبرد کليدي براي مقابله با فشارهاي غرب پي نگيرد.

کشورهاي غربي که به دليل از دست دادن يک متحد تمام عيار در منطقه، دل خوشي از انقلاب اسلامي نداشتند، براي تضعيف نظام انقلابي تلاشي بي امان کردند و طبيعي بود اين تلاش ها تهران را به سمت مسکو و پکن متمايل مي کرد. اقدامي که طي دو دهه اخير هم بازتابي سياسي و ديپلماتيک داشت و هم نظامي و استراتژيک. در چنين چارچوبي بود که قراردادهايي اقتصادي و نظامي منعقد شد و روس ها مشارکت در يکي از جنجالي ترين پروژه هاي سياسي ـ اقتصادي ايران را برعهده گرفتند: ساخت نيروگاه هسته اي بوشهر. اقدامي که نوعي رقابت با شرکت هاي اروپايي بود که پس از انقلاب از اين پروژه کنار رفته بودند. همچنين در نبود شرکاي غربي و فشارهاي سياسي واشنگتن، خريد تسليحات نظامي از روسيه در دستورکار ايران قرار گرفت، هرچند اين تلاش ها مانند پروژه خريد سيستم دفاع موشکي اس300 گاه به فرجام روشني نمي رسد.

ايران؛ پيش به سوي راهبرد موازنه مثبت

با اين همه به نظر مي رسد دست کم در يکساله اخير، راهبرد سياست خارجي ايران از موازنه منفي به موازنه مثبت در حال تغيير است. تهران که بخوبي مي داند برخي تنش هاي سياسي با غرب به امتيازگيري بيش از اندازه شرق منتهي شده، حالا تلاش مي کند زمين بازي را از بازي با حاصل جمع صفر، به بازي برد ـ برد تغيير دهد؛ راهبردي که مي تواند نحوه تقسيم کيک سياست را تغيير دهد.

با اين همه از يکسو هنوز روشن نيست طرف غربي قواعد اين بازي را بپذيرد و از سوي ديگر ايران و روسيه همچنان نقاط اتصال استراتژيک بسياري دارند که اين دو همسايه را به يکديگر پيوند مي زند. سوريه، يکي از روشن ترين اين نقاط پيوند است. بحراني که تنها در سايه همکاري هاي دوجانبه تهران و مسکو امکان مهار پيدا خواهد کرد. با اين وجود برخي مسائل همچون تعيين رژيم حقوقي درياي خزر هم وجود دارد که فرجام روابط دو کشور را غيرقابل پيش بيني مي کند و معلوم نيست بتوان چنين مسائلي را در چارچوب بازي برد ـ برد هدايت کرد.

علاوه بر اين، هنوز هم برخي صاحبنظران، مذاکره ايران با شش کشور در موضوع مساله هسته اي را نه در چارچوب موازنه مثبت که بازتوليد همان شيوه کهن ديپلماسي ايراني مي دانند؛ مهار يک کشور به وسيله کشوري ديگر، با اين تفاوت که ايران اين بار شرق و غرب را در کنار هم نشانده تا پيش از طرح موضوع امتيازگيري از تهران، مطالبات خود را در تعامل با يکديگر تعديل کنند.

آش ديپلماسي، نه شور و نه بي نمک

قريب به 300 سال پس از درگيري نظامي ايران و همسايه شمالي اش، همچنان روابط ايران و روسيه مورد نقد و بررسي استراتژيست هاي کشورمان قرار دارد. برخي با عينک بدبيني به اين روابط نگريسته و تاريخ جنگ هاي دو کشور را شاهد مي گيرند و بعضي ديگر با خوشبيني، روسيه را سپري در برابر زياده خواهي هاي غرب توصيف مي کنند.

با اين همه سياستمداران ايراني بويژه آناني که در مقاطع مختلف، حفظ استقلال سياسي را در اولويت خود قرار داده اند، بخوبي مي دانند روسيه همسايه اي است که بايد با «احتياط» به سراغش رفت.

شايد در همين راستا باشد که روحاني و پوتين در ديدار اخيرشان بر همکاري هاي منطقه اي براي حفظ ثبات حوزه خزر تاکيد کردند. با اين حال اين همکاري ها نافي چالش هاي تاريخي ميان دو کشور نيست. چالش هايي که زماني چنان به اوج خود رسيده بود که فتحعلي شاه قاجار تنها از سر رجزخواني چنين شعري براي متجاوزان روس سرود:

«کشم شمشير مينايي / که شير از بيشه بگريزد

زنم بر فرق پسکوويچ / که دود از پطر برخيزد...»

ايران و روسيه، کشورهايي در منطقه مهم خزر هستند که سال ها تداوم تاريخي داشته اند و همين عمر طولاني باعث شده بخوبي مولفه هاي نزديکي و حفظ فاصله از يکديگر را درک کنند. ايران و روسيه هرچند قرابت هاي ايدئولوژيک نداشته و از نظر فرهنگي نيز داراي فاصله بسياري هستند، اما هر دو کشور اين نکته را درک کرده اند که براي اعمال نظر در اين منطقه چاره اي جز در نظر گرفتن ديگري ندارند و به همين دليل است که استراتژيست هاي ايراني نه چون فتحعلي شاه قاجار، شعارگونه شمشير بر دست مي گيرند و به رخ مسکو مي کشند و نه بسان برخي نظريه پردازان مارکسيست، روسيه را منجي ديپلماتيک در نظم جهاني امروز توصيف مي کنند.

واقعيت اين است که آش روابط ايران و روسيه تنها بر سر سفره اين دو کشور قرار نمي گيرد و بديهي است چنين آشي با در نظر گرفتن مقتضيات نظام بين الملل، نه بايد شور باشد و نه بي نمک!




نام نظردهنده:
پست الکترونیک:
متن نظر: *
نظرات شما:
1

سایر مقاله های ارسالی:
9 آبان 1395 انديشه زندگي در حکم سلف سرويس است
2 آذر 1394 اجتماعي نوزادان معتاد در مجلس؛ روزانه چند معتاد در کشور متولد مي شود؟
2 آذر 1394 اجتماعي از دختران فراري و زنان در معرض خشونت تا کارتن خوابي با رنگ و بوي زنانه !
2 آذر 1394 اجتماعي معاون رئيس جمهور در امور زنان بيان کرد / حمايت از زنان براي استفاده از ظرفيت شرکت‌هاي دانش بنيان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از زهرا شجاعي/حوزه مردانه سياست و نقش زنان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از هادي خانيکي/نسبت نابرابر مهارت‌ها و جايگاه زنان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از شهيندخت مولاوردي /دولت اعتدال و اميد زنان
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از ابوالفضل شکوري/زنان مديراني معتدل تر از مردان
2 آذر 1394 اجتماعي انتقادات و پيشنهادات دکتر ناصر مهدوي/گفتمان اعتدال؛ از ارسطو تا روحاني
2 آذر 1394 اجتماعي روايت جلودارزاده از دومين نمايشگاه نقش آفريني زنان در توسعه پايدار/نقش زن ايراني در خروج از رکود پررنگ مي‌شود
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از دکتر مرتضي دهقان‌نژاد/زنان متنفذ دربار صفوي
2 آذر 1394 اجتماعي احمدپورنجاتي در دومين همايش ملي اعتدال/جاي خالي تفاهم مفهومي واژه اعتدال در بخش انديشه‌ورز جامعه
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از سعيد معيدفر، جامعه شناس/تحقق مطالبات زنان در گرو به کارگيري اهرم‌هاي فشار
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از علي محمد حاضري/مشارکت سياسي بانوان مطالبه‌اي زودرس
2 آذر 1394 اجتماعي يادداشتي از غلامرضا انصاري/حذف زنان از عرصه مديريت، محصول توسعه نيافتگي
15 مهر 1393 اجتماعي چرخه خواب چيست و چقدر خواب کافي است؟
14 مهر 1393 خواندني ها خوشبختي چه رنگيه؟
13 مهر 1393 خواندني ها شکم چاق بيمارتان مي کند
12 مهر 1393 اقتصادي اشتباهاتي که جهان را درگير بحران کرد
9 مهر 1393 مديريت 10 مهارت ارتباطي که بايد کسب کنيم
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ...
Copyright © 2004-2008 Arya Youth Analysts Clup, All rights reserved.